Article Sidebar
Main Article Content
Artykuł rekonstruuje sposoby ujmowania ról społecznych kobiet wiejskich oraz analizuje przemiany kategorii opisu ich pozycji społecznej w polskiej socjologii wsi. Tekst ma charakter analityczno-przeglądowy i opiera się na krytycznej analizie literatury z zakresu socjologii wsi, badań nad kobietami wiejskimi oraz studiów genderowych. Przedmiotem analizy są przede wszystkim zmiany w sposobach ujmowania pracy kobiet, ich miejsca w rodzinie i gospodarstwie, relacji władzy, dostępu do zasobów oraz form uczestnictwa w życiu społecznym. Pokazano, że w starszych nurtach badawczych kobiety postrzegano głównie przez pryzmat funkcji rodzinnych i gospodarskich, natomiast późniejsze badania coraz wyraźniej eksponowały ich przeciążenie pracą produkcyjną i reprodukcyjną, ograniczoną autonomię oraz zróżnicowanie doświadczeń społecznych. Transformacja ustrojowa i akcesja Polski do Unii Europejskiej poszerzyły zakres kobiecej aktywności społecznej, zawodowej i obywatelskiej, a zarazem zmieniły sposoby badania ról kobiecych: od opisu ich funkcji w rodzinie i gospodarstwie ku analizie sprawczości, relacji władzy, dostępu do zasobów oraz zróżnicowania doświadczeń kobiet wiejskich. Wnioskiem płynącym z artykułu jest stwierdzenie, że ewolucję polskiej socjologii wsi w odniesieniu do społecznych ról kobiet można opisać jako przejście od niewidzialności kobiet jako autonomicznych podmiotów analizy do coraz pełniejszego rozpoznania ich sprawczości, przy jednoczesnym utrzymywaniu się ograniczeń strukturalnych. Zmiana ta była zbieżna z szerszymi przemianami paradygmatycznymi w międzynarodowej rural sociology oraz wzrostem znaczenia metod jakościowych, które pozwoliły lepiej uchwycić doświadczenie, podmiotowość i zróżnicowanie ról kobiet wiejskich.
Article Details
Biejat, M., Wójcikowska, K. (2015). O roli tradycji we współczesnej działalności kół gospodyń wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 97–109. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/07 (Crossref)
Bilewicz, A., Bukraba-Rylska, I. (2021). Deagrarianization in the making: The decline of family farming in central Poland, its roots and social consequences. Journal of Rural Studies, 88, 368–376. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2021.08.002 (Crossref)
Brodziński, Z., Lewczuk, A. (1996). Aktualne kierunki i tendencje w rozwoju przedsiębiorczości kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 4(93), 102–116.
Bryant, L., Pini, B. (2011). Gender and rurality. Routledge. (Crossref)
Bukraba-Rylska, I. (2009). Polska wieś czasu transformacji: mity i rzeczywistość. Wieś i Rolnictwo, 4(145), 29–49. https://doi.org/10.53098/wir.2009.4.145/02 (Crossref)
Bukraba-Rylska, I. (2021). O tak zwanym patriarchalizmie polskiej wsi. Kultura Współczesna, 4(116), 14–27. https://doi.org/10.26112/kw.2021.116.02
Chałasiński, J. (1938). Młode pokolenie chłopów. Spółdzielnia Wydawnicza „Pomoc Oświatowa”.
Chmielewska, B. (2015). Kobiety wiejskie kruszą „szklany sufit”. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 111–125. (Crossref)
Chyłek, E., Lewczuk, A. (1996). Społeczna sylwetka przedsiębiorczych kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 4(93), 86–101.
Delcroix, C. (2019). How biographical studies and social experience of migration are still inspired by The Polish Peasant in Europe and America. Przegląd Socjologiczny, 68(4), 29–47. https://doi.org/10.26485/PS/2019/68.4/2 (Crossref)
Desperak, I. (2008). Gmina jako środowisko społeczno-politycznej aktywności kobiet wiejskich. W: J. Krzyszkowski (red.), Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet wiejskich w Polsce. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
Drąg, Z., Gorlach, K. (2019). Polskie rolniczki jako menadżerki. Studia Socjologiczne, 4(235), 129–156. (Crossref)
Dziekanowska, M. (2017). Activity of rural women as a driver of local growth. Acta Innovations, 24, 47–52.
Dziekanowska, M. (2021). Tożsamość kół gospodyń wiejskich a rozwój lokalny. W: M. Dziekanowska, B. Szczepańska (red.), Społeczności lokalne w procesach przemian. NOMOS.
Dziekanowska, M. (2025). Koła Gospodyń Wiejskich w PRL – działalność i znaczenie społeczne kobiet na wsi. W: M. Kłusek (red.), Wieś polska na przestrzeni wieków (tom 3, s. 145–164) PTH i NIKiDW.
Fedyszak-Radziejowska, B. (1996). Postawy kobiet wiejskich wobec przedsiębiorczości. Wieś i Rolnictwo, 4(93), 30–39.
Gajewska, M., Michalska, S. (2015). Poród i macierzyństwo na wsi – zmiany doświadczeń i ról kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 35–50. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/03 (Crossref)
Gałaj, D. (1965). Kobieta w rodzinie chłopskiej. Wieś Współczesna, 6(100), 64–74.
Gałaj, D. (1968). Gospodarstwo chłopskie i kwestia chłopska w Polsce. W: J. Chałasiński (red.), Młode pokolenie wsi Polski Ludowej (tom 5). LSW.
Gałaj, D. (1986). Być matką. Pamiętniki kobiet wiejskich. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Gorlach, K., Drąg, Z., Nowak, P. (2012). Women on… combine harvesters? Women as farm
operators in contemporary Poland. Eastern European Countryside, 18, 5–26. https://doi.org/10.2478/v10130-012-0001-z (Crossref)
Górniak, K. (2015). Wiejskie kobiety w sytuacji ubóstwa – jak je widzą, jak je piszą. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 67–80. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/05 (Crossref)
Gutkowska, K. (2004). Kobiety wiejskie w procesie transformacji polskiej gospodarki. Wieś i Rolnictwo, 1, 80–99.
Halamska, M. (2011). The Polish Countryside in the Process of Transformation 1989–2009. Polish Sociological Review, 173, 35–54.
Hanke, K. (2008). Strategie kobiet wiejskich w poszukiwaniu. W: J. Krzyszkowski (red.), Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet wiejskich w Polsce. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
Jagiełło-Łysiowa, E. (red.). (1975). Rola przeorana, dom piękny. Książka i Wiedza.
Kaczor-Pańków, G. (1996). Aktywność społeczno-zawodowa kobiet i ich rola w społeczności wiejskiej. Wieś i Rolnictwo, 4(93), 12–21.
Kinowska, Z. (2015). „Można zakasać rękawy”. Aktywność obywatelska kobiet w środowisku lokalnym. ISP PAN, Oficyna Naukowa.
Kluba, J., Szczepańska, B., Uss-Lik, A. (2021). (Re)konstrukcja społeczno-kulturowych uwarunkowań zarządzania gospodarstwem rolnym przez kobiety. Kultura Współczesna, 4(116), 40–58. https://doi.org/10.26112/kw.2021.116.04
Knapik, W. (2008). Kobieta w wiejskiej społeczności lokalnej. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Kocik, L. (1976). Przeobrażenia funkcji współczesnej rodziny wiejskiej. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kocik, L. (1986). Rodzina chłopska w procesie modernizowania się wsi polskiej. Uniwersytet Jagielloński.
Kozakiewicz, M. (1981). Kobieta wiejska wobec ról małżeńskich i rodzinnych. Wieś i Rolnictwo, 2, 67–94.
Kozakiewicz, M. (1982). Kobieta wiejska w procesie przemian społecznych. Wieś i Rolnictwo, 4, 181–198.
Krzyworzeka, A. (2021). „Do obory nie wejdę”. Cicha rewolucja wśród kobiet wiejskich w Polsce w początkach XXI wieku. Kultura Współczesna, 4(116). https://doi.org/10.26112/kw.2021.116.03
Little, J. (2014). The development of feminist perspectives in rural gender studies. W: B. Pini,
B. Brandth, J. Little (red.), Feminisms and ruralities (s. 107–126). Lexington Books.
Łaciak, B. (2015). Serialowy obraz kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 23–41. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/02 (Crossref)
Marks-Krzyszkowska, M. (2021). Mieszkanki wsi wobec zarządzania gminą. Kultura Współczesna, 4(116), 75–89. https://doi.org/10.26112/kw.2021.116.06
Matysiak, I. (2009). Koła gospodyń wiejskich i ich funkcje w kontekście specyfiki trzeciego sektora w wybranych społecznościach wiejskich. W: B. Budrowska (red.), Kobiety – Feminizm – Demokracja. Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk.
Matysiak, I. (2013). Sołtysi i sołtyski o pełnionych rolach i motywach sprawowania funkcji w wybranych środowiskach wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 3(160), 138–152. https://doi.org/10.53098/wir.2013.3.160/08 (Crossref)
Matysiak, I. (2015a). The feminization of governance in rural communities in Poland: the case of village representatives (sołtys). Gender, Place and Culture 22(5), 700–716. http://dx.doi.org/10.1080/0966369X.2013.879104 (Crossref)
Matysiak, I. (2015b). Kobiety rządzą polską wsią? Władza lokalna i płeć. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 127–145. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/09 (Crossref)
Matysiak, I. (2017). Between tradition and modernity: The case of rural women’s organizations in Poland. W: K. Jacobsson, E. Korolczuk (red.), Civil Society Revisited: Lessons from Poland. Berghahn Books. (Crossref)
Michalska, S. (2013). Tradycyjne i nowe role kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(159), 124–139. https://doi.org/10.53098/wir.2013.2.159/08 (Crossref)
Michalska, S. (2015). Evolution of social roles of rural women in Poland: Facilitating and constraining factors. W: K. Zajda, S. Michalska (red.), Young Researchers and the Problems of Polish Rural Areas (s. 83–100). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Michalska, S. (2019). Rodzina wiejska w genderowej perspektywie, czyli o sytuacji kobiet. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.), Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi (tom 1, s. 287–321). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. (Crossref)
Michalska, S. (2020a). Women in the rural social structure: Aspects of social inequalities.
Polish Sociological Review, 3(211), 363–377. https://doi.org/10.26412/psr211.06
Michalska, S. (2020b). Struktura społeczna a zmiany ról społecznych kobiet wiejskich. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN i Scholar.
Michalska-Żyła, A. (2008). Gotowość kobiet wiejskich do podjęcia pracy – uwarunkowania i perspektywy. W: J. Krzyszkowski (red.), Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet wiejskich w Polsce. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
Murdoch, J., Pratt, A. C. (1993). Rural studies: Modernism, postmodernism and the ‘post- -rural’. Journal of Rural Studies, 9(4), 411–427. (Crossref)
Mydlak, M. (1996). Społeczne uwarunkowania przedsiębiorczości kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 4(93), 70–84.
Niżyńska, A. (red.). (2011). Kandydatki w wyborach samorządowych 2010. ISP.
Olejarczyk, K. (2022). Ile wiemy o mieszkankach wsi? Krytyczny przegląd stanu badań nad kobietami wiejskimi w Polsce. Zeszyty Wiejskie, 28(2), 101–124. https://doi.org/10.18778/1506-6541.28.15 (Crossref)
Ostrowski, L. (1998). Gospodarstwa rolne prowadzone przez kobiety. Wieś i Rolnictwo, 3, 119–131.
Ostrowski, L. (1998). Kobiety wiejskie – praca i warunki bytu. Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej.
Pawłowska, K. (2015). Kobieta wiejska w Pamiętnikach chłopów z lat 30. XX wieku. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 51–65. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/04 (Crossref)
Pięta-Szawara, A. (2019). Milcząca nieobecność. Uczestnictwo polityczne kobiet na obszarach wiejskich. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 68. https://doi.org/10.18778/0208-600X.68.02 (Crossref)
Rodak, O., Szawiel, J. (2015). „Kultura jest Babą”. Wizja animacji kultury na wsi w działaniach Stowarzyszenia Folkowisko. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 157–162. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/11 (Crossref)
Rosner, A., Strykowska, M. (1998). Adaptacja kobiet wiejskich do warunków gospodarki rynkowej. Kobieta i Biznes: akademicko-gospodarcze forum, 6(3–4), 8–12.
Sawicka, J. (1996). Koła gospodyń wiejskich jako społeczno-zawodowa organizacja kobiet. Wieś i Rolnictwo, 2(91), 75–88.
Sawicka, J. (2012). Aktywność zawodowa kobiet wiejskich – perspektywa unijnej polityki równości szans. Zeszyty Naukowe SGGW. Polityki Europejskie, Finanse i Marketing, 8(57), 402–410. (Crossref)
Sawicka, J. (red.). (1998). Aktywizacja zawodowa kobiet wiejskich przez rozwój drobnej przedsiębiorczości. Tom 1. Fundacja Rozwój SGGW.
Thomas, W. I., Znaniecki, F. (1918–1920). The Polish peasant in Europe and America. University of Chicago Press.
Tryfan, B. (1968). Pozycja społeczna kobiety wiejskiej. Studium badawcze na przykładzie rejonu płockiego. Książka i Wiedza.
Tryfan, B. (1976). Rola kobiety wiejskiej. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
Tryfan, B. (1981). Kobiety wiejskie w procesach zmian społecznych. IRWiR PAN.
Tryfan, B. (1983). Społeczne skutki wieloaktywności kobiet wiejskich w Polsce. Wieś Współczesna, 12.
Tryfan, B. (1987). Kwestia kobieca na wsi. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Tryfan, B. (1995). Kobiety wiejskie a aktywność zawodowa, bezrobocie i przedsiębiorczość. Wieś i Rolnictwo, 4.
Tryfan, B., Rosner, A., Pięcek, B. (2003). Kobiety wiejskie wobec zmian systemowych. Polska Akademia Nauk, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa.
Urbańska, S. (2018). Gender, Families, Social Change, and the Rural–Urban Discourse: The Polish Peasant in Europe and America as a Study of Fears and Fantasies Related to Modernisation, Stan Rzeczy, 2(15), 111–139. https://doi.org/10.14394/srz.15.8 (Crossref)
Urbańska, S. (2021). (Nie)mobilność, zamieszkiwanie oraz płeć w praktykach i dyskursach rozwodu w wiejskiej społeczności rolniczej gminy wschodniego Mazowsza. Lud, 105, 84–113. https://doi.org/10.12775/lud105.2021.04 (Crossref)
Wachowiak, A. (1999). Kobieta wiejska w Polsce w latach dziewięćdziesiątych. Wybrane aspekty charakterystyki socjologiczne. Roczniki Socjologii Rodziny, 11, 51–63.
Walerski, K. (2023). Modernizacja wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski Ludowej w refleksji socjologicznej. Przegląd Zachodniopomorski, 38(67), 337–359. https://doi.org/10.18276/pz.2023.38-15 (Crossref)
Whatmore, S. (1991). Farming Women: Gender, Work and Family Enterprise. Macmillan. https://doi.10.1007/978-1-349-11615-7
Wilczyńska, E., Dudek, M., Kryńska, K. (2025). Polskie rolniczki w XXI wieku – między konserwatyzmem a niewyartykułowaną emancypacją. Przegląd Socjologiczny, 74(2), 63–95. https://doi.org/10.26485/PS/2025/74.2/8 (Crossref)
Wrzochalska, A. (2015). Rola kobiet na obszarach wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 11–20. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/01 (Crossref)
Zajda, K. (2015). Partycypacja polityczna kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 1.2(166.2), 81–95. https://doi.org/10.53098/wir.2015.1.2.166.2/06 (Crossref)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.