Main Article Content
W artykule przedstawiono przekrojową analizę rozwoju polskiej socjologii wsi od okresu międzywojennego po współczesność, odnosząc kolejne orientacje badawcze do programu Władysława Grabskiego. Autorzy wskazują, że przed-wojenna socjologia wsi w największym stopniu dostrzegała podmiotowość chłopstwa, integralny charakter wsi oraz jej znaczenie dla życia narodowego.
W okresie PRL dominował paradygmat modernizacyjny podporządkowany ideologii marksistowskiej, redukujący wieś do obszaru zacofanego, wymagają-cego odgórnej przebudowy. Po 1989 roku utrzymało się krytyczne i egzogenne ujmowanie przemian na wsi, choć w nowych, rynkowych i zachodnich ramach.
Pomimo nowych inspiracji współczesna socjologia wsi nadal zbyt rzadko przyjmuje perspektywę endogenną, autorefleksyjną i zakorzenioną w doświadczeniu mieszkańców wsi. Artykuł kończy się postulatem powrotu do najważniejszych założeń klasycznej polskiej socjologii wsi.
Article Details
Adamski, W. (1974). Chłopi i przyszłość wsi: postawy, dążenia, aspiracje. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Błąd, M. (2022). Rural resilience jako nowa koncepcja rozwoju wsi. Wieś i Rolnictwo, 1(194), 7–39. https://doi.org/10.53098/wir012022/01 (Crossref)
Błąd, M. (2023). Kilka refleksji o ideach i działaniach na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 3(200), 153–172. https://doi.org/10.53098/wir032023/07 (Crossref)
Bobako, M. (2010). Konstruowanie odmienności klasowej jako urasawianie. Przypadek Polski po 1989 r. W: P. Żuk (red.), Podziały klasowe i nierówności społeczne. Oficyna Naukowa.
Bojarska, S. (1916). Nasz dorobek kulturalny. Gebethner i Wolff.
Brus, W., Pohorille, M. (1953). Socjalistyczna przebudowa wsi. Książka i Wiedza.
Buchowski, M. (1996). Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce. Drawa.
Buchowski, M. (2008). Widmo orientalizmu w Europie. Od egzotycznego Innego do napiętnowanego swojego. Recykling Idei, 10.
Budyta, D., Kaczor-Pańków, G. (1992). Orientacje moralne a środowisko lokalne. Wieś i Rolnictwo, 3–4.
Bukraba-Rylska, I. (2022). Konstruowanie podmiotowości mieszkańców wsi. Dyskurs socjologiczny czasu transformacji. W: M. Przeperski, D. Wicenty (red.), Transformacja ustrojowa w Polsce. Nowe perspektywy. IPN.
Burdyka, K. (2020). Amoralny familizm? O samopomocy rodzinno-sąsiedzkiej w społeczności wiejskiej czasu pandemii. Wieś i Rolnictwo, 3(188), 141–159. https://doi.org/10.53098/wir032020/07 (Crossref)
Chałasiński, J. (1938). Młode pokolenie chłopów. Państwowy Instytut Kultury Wsi.
Chałasiński, J. (red.). (1964). Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia (t. I – Awans pokolenia). Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Chrobak, T. (1998). Filozoficzne przesłanki agraryzmu. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Domańska, E. (2024). Humanistyka indygeniczna. Teksty Drugie, 6. (Crossref)
Duczkowska-Małysz, K. (1998). Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich. W: A. Woś (red.), Encyklopedia agrobiznesu. Fundacja Innowacja.
Duda-Dziewierz, K. (1939). Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babice powiatu rzeszowskiego. Polski Instytut Socjologiczny.
Engels, F. (1949). Kwestia chłopska we Francji i w Niemczech. W: K. Marks, F. Engels, Dzieła wybrane (t. 2). Książka i Wiedza.
Fedyszak-Radziejowska, B. (1992). Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rzeczywistość. IRWiR PAN.
Gałaj, D. (1964). Kierunki i rezultaty aktywności społeczno-kulturalnej chłopów. W: H. Chołaj (red.), O socjalistyczny rozwój wsi – dyskusja. Książka i Wiedza.
Gałaj, D. (1966). Zmiany społeczne na wsi w Polsce Ludowej. W: K. Barcikowski (red.), O socjalistyczny rozwój wsi – dyskusji ciąg dalszy. Książka i Wiedza.
Gorlach, K. (1990). Socjologia polska wobec kwestii chłopskiej. Uniwersytet Jagielloński.
Gorlach, K. (2001). Świat na progu domu. Rodzinne gospodarstwa rolne w Polsce w obliczu globalizacji. Universitas.
Gorlach, K., Foryś, G. (2023). Ruchy społeczne jako instrument walki o sprawiedliwość społeczną. Kilka refleksji na przykładzie protestów (nie tylko) polskich rolników. Wieś i Rolnictwo, 1(198). https://doi.org/10.53098/wir012023/02 (Crossref)
Gorlach, K., Seręga, Z. (1991). Chłopi we współczesnej Polsce: przedmiot czy podmiot procesów społecznych. Wydawnictwo Edukacyjne.
Grabowska-Lusińska, A., Okólski, M. (2009). Emigracja ostatnia? Scholar.
Habermas, J. (1999). Teoria działania komunikacyjnego (t. 1, tłum. A. M. Kaniowski). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Halamska, M. (2000). Rolnicy ’99 a ziemia: od mitu do rzeczywistości. W: X. Dolińska (red.), Chłop, rolnik, farmer? Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej – nadzieje i obawy polskiej wsi. Instytut Spraw Publicznych.
Halamska, M. (2001). Obecne i przyszłe zróżnicowanie regionalne wsi i rolnictwa. W: L. Kolarska-Bobińska, A. Rosner, J. Wilkin (red.), Przyszłość wsi polskiej. Wizje, strategie, koncepcje. Instytut Spraw Publicznych.
Halamska, M. (2021). Dekolektywizacja rolnictwa w Europie Środkowej. Bilans po 30 latach. Recenzja książki Marie-Claude Maurel Terre et propriété à l’est de l’Europe depuis 1990. Faiceau de droits, relations de pouvoir. Wieś i Rolnictwo, 2(191), 131–140. https://doi.org/10.53098/wir022021/06 (Crossref)
Halamska, M. (2023). Uchodźcy ukraińscy w społecznościach lokalnych. Czas samorządów. Wieś i Rolnictwo, 4(201). https://doi.org/10.53098/wir.2023.4.201/06 (Crossref)
Halamska, M., Kurczewski, J., Ptak, A. (2020). Władza lokalna w stanie niezwyczajnym. Wieś i Rolnictwo, 3(188), 91–118. https://doi.org/10.53098/wir032020/05 (Crossref)
Harrison, L. R., Huntington, S. P. (red.). (2003). Kultura ma znaczenie. Jak wartości wpływają na rozwój społeczeństw. Zysk i S-ka. Instytut Gospodarstwa Społecznego. (1937). Struktura społeczna wsi polskiej. IGS. Instytut Socjologii Wsi. (1937). Wiejscy działacze społeczni. Życiorysy włościan. ISW.
Jastrzębski, J. (1998). Jak schłopić Polskę? W: P. Kowalski (red.), Wszystek krąg ziemski. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Kaleta, A. (1993). Socjologia wsi jako nauka. W: W. Wincławski (red.), Studia z socjologii wsi. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Kaleta, A. (2021). Szkice o polskiej socjologii wsi. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Kamiński, R. (2023). Odnowa wsi w Polsce – refleksje po 25 latach realizacji programu. Wieś i Rolnictwo, 3(200), 99–113. https://doi.org/10.53098/wir032023/03 (Crossref)
Karczewska, A. (2017). Czemu ten nasz chłop ciemny… Inteligenckie dyskusje o czytelnictwie ludowym w Królestwie Polskim w XIX wieku. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.
Kilias, J. (2017). Goście ze Wschodu. Socjologia polska lat sześćdziesiątych XX wieku a nauka światowa. NOMOS.
Kocik, L. (2001). Trauma i eurosceptycyzm polskiej wsi. Universitas.
Kolarska-Bobińska, L., Rosner, A., Wilkin, J. (2001). Przyszłość wsi polskiej. W: L. Kolarska- -Bobińska, A. Rosner, J. Wilkin (red.), Przyszłość wsi polskiej. Wizje, strategie, koncepcje. Instytut Spraw Publicznych.
Korab, K. (2004). Władysław Grabski jako socjolog wsi. Wydawnictwo SGGW.
Król, M. (2002, 6–7 kwietnia). Żakeria po polsku. Rzeczpospolita.
Krzyminiewska, G. (2000). Mentalność ekonomiczna mieszkańców wsi. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu.
Krzywicki, L. (1967). Kwestia rolna. W: L. Krzywicki, Dzieła (t. 8). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Krzyworzeka, A. (2021). Zmiany rolniczego modelu pracy. Wieś i Rolnictwo, 1(190), 59–73. https://doi.org/10.53098/wir012021/03 (Crossref)
Kuczyński, W. (1981). Po wielkim skoku. PWE.
Kuper, A. (2005). Kultura. Model antropologiczny (tłum. I. Kołbon). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Landau, L., Pański, J., Strzelecki, E. (1939). Bezrobocie wśród chłopów. IGS.
Matysiak, I. (2021). Pomiędzy pasją a odrzuceniem – postawy wobec rolnictwa wśród młodych absolwentów studiów wyższych na terenach
wiejskich w Polsce. Wieś i Rolnictwo, 1(190), 75–95. https://doi.org/10.53098/wir012021/04 (Crossref)
Mączak, A. (2003). Nierówna przyjaźń. Układy klientalne w perspektywie historycznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Mokrzycki, E. (2001). Bilans niesentymentalny. IFiS PAN.
Nadolski, M. (1993). Komuniści wobec chłopów w Polsce (1941–1956). Mity i rzeczywistość. INP UW.
Olszewska, A. (1969). Wieś uprzemysłowiona. Studium społeczności lokalnej w powiecie opolskim. Ossolineum.
Ost, D. (2007). Klęska „Solidarności”. Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie (tłum. H. Jankowska). Muza.
Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego. (1938). Opisy gospodarowania w gospodarstwach karłowatych. PINGW.
Pawełczyńska, A. (1966). Dynamika przemian kulturowych na wsi. Metoda badania głównych tendencji. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Pawlikowski, W. (1975). Agronomia społeczna. Rozwój agronomii społecznej w Polsce w latach 1918–1939. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Peshkov, I. (2004). Etatyzm i przemoc w teoriach zacofania gospodarczego. Studium z metodologii badań nad rozwojem. WSB.
Poleszczuk, J. (1990). Społeczno-kulturowa geneza współczesnej socjologii empirycznej. W: A. Giza-Poleszczuk, E. Mokrzycki (red.), Teoria i praktyka socjologii empirycznej. IFiS PAN.
Rogers, E. M. (2024). Dyfuzja innowacji. PWN.
Rychard, A., Federowicz, M. (1993). Społeczeństwo w transformacji. Ekspertyzy i studia. IFiS PAN.
Siekierski, S. (1992). Etos chłopski w świetle pamiętników. Zakład Wydawniczy Galicja Fundacji Artystycznej ZMW.
Staniewicz, W. (1923). Matujzy Bołondziszki. Wieś powiatu lidzkiego: studium społeczne i gospodarcze. Gebethner i Wolf.
Styk, J. (1993). Chłopski świat wartości. Studium socjologiczne. Wydawnictwo Duszpasterstwa Rolników.
Sykała, Ł. (2023). Miejsce odnowy wsi w systemie polityk rozwojowych i programów wsparcia obszarów wiejskich w Polsce. Wieś i Rolnictwo, 3(200), 73–97. https://doi.org/10.53098/wir032023/02 (Crossref)
Szafraniec, K. (2005). Autorytaryzm polskiej wsi. W: A. Rosner (red.), Uwarunkowania i kierunki przemian społeczno-gospodarczych na obszarach wiejskich. IRWiR PAN.
Szczepański, J. (1973). Rola chłopów w rozwoju społeczeństwa polskiego. W: J. Szczepański (red.), Odmiany czasu teraźniejszego. Książka i Wiedza.
Sztompka, P. (1993). Civilizational Incompetence: The Trap of Post-communist Societies. Zeitschrift für Soziologie, 22(2), 85–95. (Crossref)
Wieruszewska, M. (1991). Wieś. W poszukiwaniu całości społeczno-kulturowej. PWN.
Wierzbicki, Z. T. (1973). Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych. Ossolineum.
Wilczyński, R. (2023). 25 lat odnowy wsi w Polsce – koniec misji czy zaczyn odnowy wsi 2.0? Wieś i Rolnictwo, 3(200), 35–71. https://doi.org/10.53098/wir032023/01 (Crossref)
Wincławski, W. (1985). Socjologia wsi w Polsce Ludowej na tle jej dziejów. Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, 2.
Zarycki, T. (red.). (2022). Polskie nauki społeczne w kontekście relacji władzy i zależności międzynarodowych. Scholar.

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.