Roczniki Socjologii Wsi. Studia i Materiały

Polska socjologia wsi – postulaty Władysława Grabskiego wciąż aktualne

Izabella Bukraba-Rylska, Konrad Burdyka — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

W artykule przedstawiono przekrojową analizę rozwoju polskiej socjologii wsi od okresu międzywojennego po współczesność, odnosząc kolejne orientacje badawcze do programu Władysława Grabskiego. Autorzy wskazują, że przed-wojenna socjologia wsi w największym stopniu dostrzegała podmiotowość chłopstwa, integralny charakter wsi oraz jej znaczenie dla życia narodowego.
W okresie PRL dominował paradygmat modernizacyjny podporządkowany ideologii marksistowskiej, redukujący wieś do obszaru zacofanego, wymagają-cego odgórnej przebudowy. Po 1989 roku utrzymało się krytyczne i egzogenne ujmowanie przemian na wsi, choć w nowych, rynkowych i zachodnich ramach.
Pomimo nowych inspiracji współczesna socjologia wsi nadal zbyt rzadko przyjmuje perspektywę endogenną, autorefleksyjną i zakorzenioną w doświadczeniu mieszkańców wsi. Artykuł kończy się postulatem powrotu do najważniejszych założeń klasycznej polskiej socjologii wsi.

Kształtowanie się nowej struktury społecznej wiejskiej Polski po 1989 roku

Maria Halamska — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Celem artykułu jest ukazanie procesu zmian struktury społecznej polskiej wsi oraz charakterystyka jej obecnego kształtu. Analiza obejmuje okres trzydziestoletni, między rokiem 1992 a 2022. Na tle przejścia od preindustrialnej struktury społecznej do struktury postindustrialnej ukazana została dezagraryzacja polskiej wsi, polegająca na spadku udziału rolników w strukturze społecznej (z ponad 46% do prawie 11%) i zastąpieniu ich przez niezwiązane z rolnictwem grupy społeczno-zawodowe klasy średniej i robotników.
Dezagraryzacja jest skutkiem trzech procesów: depezantyzacji, proletaryzacji oraz gentryfikacji. Empiryczną podstawę artykułu stanowią badania własne (projekt finansowany przez NCN i realizowany w latach 2013–2017 oraz jego kontynuacja), a zmiany struktury społecznej są analizowane poprzez zmiany struktury zawodowej klasyfikowanej według ISCO.

Rural development patterns: in between community and networks

Giorgio Osti — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

This paper is primarily conceptual. It reconstructs key frameworks that have shaped rural development approaches since the end of World War II; the result is a fourtype classification – modernisation, centre-periphery model, endogenous development, and the social network approach – placing the approaches within a semantic and chronological order. After examining their mutual critiques, it is argued that the social network approach represents a culmination in rural development modelling. Recognitions and critiques of the social network approach have prompted productive expansions and developments. These emerging directions include the actor–network theory, the integration of social network approaches with institutional analysis, and the rise of a rural political ecology, yet to be fully codified.
Finally, the paper proposes a synthetic model positioned between community and networks, a blend of loyalty to places and openness to distant worlds. Bringing these two classical sociological figures into dialogue generates new perspectives on processes of rural development, like international migrations, urban diasporas, industrial outsourcing, and the raise of social cooperatives.

Daleko od Sejmu. Terytorialny skład reprezentacji parlamentarnej w Polsce

Jarosław Flis, Jakub Krupa — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

W artykule przeanalizowano zróżnicowanie terytorialne składu reprezentacji parlamentarnej w Polsce w latach 2011–2023, koncentrując się na miejscu zamieszkania deklarowanym przez kandydatów na posłów i senatorów. Punktem wyjścia była obserwacja rosnącego udziału w Sejmie kandydatów z terenów zurbanizowanych względem reprezentantów pozostałych obszarów.
Celem artykułu jest ustalenie, z czego wynika rosnąca dysproporcja w społecznym składzie reprezentacji parlamentarnej w Polsce w latach 2011–2023. Zastosowano analizę porównawczą składu Sejmu i Senatu oraz kandydatów do tych organów, a także analizę ilościową opartą na danych publikowanych przez Państwową Komisję Wyborczą.
Wyniki wskazują, że struktura reprezentacji parlamentarnej pozostaje wrażliwa na odmienne reguły instytucjonalne, niezależnie od profilu ideowego partii politycznych czy ich pozycji w systemie politycznym. Istotna jest jednak wielkość
samej partii, a dokładniej liczba zdobytych przez nią mandatów.

Wyższe kształcenie rolnicze w Polsce od okresu II Rzeczypospolitej – historia i wyzwania w epoce globalnej

Joanna Wyleżałek, Emilia Palankiewicz-Mitrut — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Artykuł stanowi refleksję nad ewolucją wyższego kształcenia rolniczego w Polsce od okresu II Rzeczypospolitej oraz jego znaczeniem w kontekście przemian społeczno-gospodarczych i procesów globalnych. Perspektywa historyczna pozwala ukazać wielowymiarową rolę edukacji rolniczej jako czynnika modernizacji wsi, rozwoju społecznego oraz kształtowania kapitału ludzkiego. Przemiany ustrojowe po 1989 roku oraz procesy globalizacji doprowadziły do zmiany uwarunkowań funkcjonowania sektora rolnego, czego konsekwencją stał się spadek zainteresowania kształceniem rolniczym przy jednoczesnym wzroście zapotrzebowania na wysoko wykwalifikowane kadry. Współczesne tendencje związane z uprzemysłowieniem rolnictwa, zmianami preferencji konsumenckich oraz założeniami Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej wskazują na rosnące znaczenie produkcji ekologicznej i zrównoważonej. W tym kontekście kształcenie rolnicze wymaga redefinicji w kierunku modelu interdyscyplinarnego, integrującego wiedzę technologiczną, środowiskową, ekonomiczną i społeczną. Podkreślono także
znaczenie edukacji w przeciwdziałaniu marginalizacji obszarów wiejskich oraz wzmacnianiu ich potencjału rozwojowego jako istotnego warunku trwałej modernizacji i konkurencyjności sektora rolnego.

Pół wieku socjologii wsi na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika

Andrzej Kaleta — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Toruńska socjologia wsi to jeden z niewielu w Europie kolektywów naukowych, który przez 50 lat swego istnienia (1976–2026) próbował łączyć socjologiczne badania obszarów wiejskich z ich praktyką społeczną oraz nauczaniem na poziomie akademickim. Artykuł pokazuje genezę i rozwój socjologii wsi na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu w perspektywie procesów jej instytucjonalizacji, ewoluujących założeń teoretyczno-metodologicznych, prób osadzeniaw dydaktyce akademickiej oraz wpływania na rzeczywistość społeczną obszarów wiejskich Polski i Europy.

Bariery skalowania innowacji społecznych wiejskich NGOsów

Katarzyna Zajda — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Wdrożenie innowacji społecznej jest procesem długim i ryzykownym, który (w świetle założeń teoretycznych) powinien zakończyć się skalowaniem stworzonego produktu czy usługi. Procesowi temu towarzyszy wiele barier, związanych zarówno ze specyfiką samych działających podmiotów, jak i specyfiką struktury społecznej, w której podmiotom tym przyszło funkcjonować. Artykuł ma charakter przeglądowy. Zwrócono w nim uwagę na wybrane bariery skalowania innowacji społecznych wdrażanych na wsi przez organizacje pozarządowe, opierając się na rezultatach wieloletnich badań własnych. Podniesiono również kwestię (nie opisywaną dotąd w literaturze przedmiotu) potencjalnego wpływu na skalowanie tych innowacji czasu społecznego konstruowanego przez wiejskie organizacje pozarządowe i sformułowano pytania badawcze w tym zakresie.

Od niewidzialności do sprawczości: role społeczne kobiet wiejskich w perspektywie polskiej socjologii wsi

Małgorzata Dziekanowska — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Artykuł rekonstruuje sposoby ujmowania ról społecznych kobiet wiejskich oraz analizuje przemiany kategorii opisu ich pozycji społecznej w polskiej socjologii wsi. Tekst ma charakter analityczno-przeglądowy i opiera się na krytycznej analizie literatury z zakresu socjologii wsi, badań nad kobietami wiejskimi oraz studiów genderowych. Przedmiotem analizy są przede wszystkim zmiany w sposobach ujmowania pracy kobiet, ich miejsca w rodzinie i gospodarstwie, relacji władzy, dostępu do zasobów oraz form uczestnictwa w życiu społecznym. Pokazano, że w starszych nurtach badawczych kobiety postrzegano głównie przez pryzmat funkcji rodzinnych i gospodarskich, natomiast późniejsze badania coraz wyraźniej eksponowały ich przeciążenie pracą produkcyjną i reprodukcyjną, ograniczoną autonomię oraz zróżnicowanie doświadczeń społecznych. Transformacja ustrojowa i akcesja Polski do Unii Europejskiej poszerzyły zakres kobiecej aktywności społecznej, zawodowej i obywatelskiej, a zarazem zmieniły sposoby badania ról kobiecych: od opisu ich funkcji w rodzinie i gospodarstwie ku analizie sprawczości, relacji władzy, dostępu do zasobów oraz zróżnicowania doświadczeń kobiet wiejskich. Wnioskiem płynącym z artykułu jest stwierdzenie, że ewolucję polskiej socjologii wsi w odniesieniu do społecznych ról kobiet można opisać jako przejście od niewidzialności kobiet jako autonomicznych podmiotów analizy do coraz pełniejszego rozpoznania ich sprawczości, przy jednoczesnym utrzymywaniu się ograniczeń strukturalnych. Zmiana ta była zbieżna z szerszymi przemianami paradygmatycznymi w międzynarodowej rural sociology oraz wzrostem znaczenia metod jakościowych, które pozwoliły lepiej uchwycić doświadczenie, podmiotowość i zróżnicowanie ról kobiet wiejskich.

Gamifikacja – nowoczesne narzędzie edukacyjne wspierające świadomość lokalnego dziedzictwa kulturowego wśród młodzieży oraz praktyki związane z jego zachowaniem

Barbara Szczepańska, Jolanta Kluba — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Celem artykułu jest pokazanie możliwości wykorzystania gamifikacji jako narzędzia do budowania świadomości młodych ludzi w obszarze dziedzictwa kulturowego. Opisywany projekt Strażnicy lokalnego dziedzictwa bazował na założeniu, że aktywne włączenie społeczności lokalnej, zwłaszcza dzieci i młodzieży, w proces odkrywania i dokumentowania obiektów małej architektury sakralnej znajdujących się w najbliższym otoczeniu może się przyczynić do wzmocnienia więzi z miejscem zamieszkania oraz ukształtowania postaw odpowiedzialności za opiekę nad dziedzictwem kulturowym. W ramach projektu przeprowadzono inwentaryzację, działania edukacyjne oraz konkurs angażujący lokalne środowisko szkolne. W efekcie zinwentaryzowano 76 obiektów małej architektury sakralnej w gminie Syców, opracowano ich dokumentację fotograficzną oraz udostępniono interaktywną mapę w serwisie GoogleMaps.

System socjologii wsi – przedruk z „Roczników Socjologii Wsi” tom I, 1936 rok (fragment)

Władysław Grabski — Fri, 21 Aug 2026 00:00:00 +0000

Materiał stanowi przedruk fragmentu tekstu System socjologii wsi, opublikowanego pierwotnie w pierwszym tomie „Roczników Socjologii Wsi” w 1936 roku. Przedruk obejmuje rozważania poświęcone miejscu nauki o wsi i socjologii wsi, wzajemnym relacjom między działalnością społeczną na wsi a rozwojem socjologii oraz związkom między nauką a praktyką życia społecznego.